Dzuma to rzadka, ale potencjalnie śmiertelna infekcja bakteryjna spowodowana przez Yersinia pestis, która może prowadzić do zapalenia węzłów chłonnych, sepsysu i płucnicy. W Polsce występuje niemalże niezidentyfikowane, ale zdarzają się przypadki w krajach Azji Środkowej i Afryki Północnej.
Choroba jest przenoszona głównie przez kleszcze i szczury, a jej rozwój zależy od warunków środowiskowych i kontaktu z zakażonymi gatunkami. U ludzi objawy pojawiają się zwykle 2-6 dni po ekspozycji i obejmują gorączkę, bóle mięśni, osłabienie i powiększone węzły chłonne. Bez leczenia śmiertelność może sięgać 60%.
W Polsce dzuma nie jest endemiczna, ale monitoruje się ją jako potencjalny zagrożenie dla zdrowia publicznego, szczególnie w rejonach z wysoką populacją gryzoni. Najnowsze dane z Ministerstwa Zdrowia pokazują, że od 2010 roku zarejestrowano tylko dwa przypadki u podróżujących z Azji Środkowej, oba z przebiegiem łagodnym dzięki szybkiej diagnozie.
Bakteria Yersinia pestis wchodzi do organizmu przez ukąszenie kleszcza lub bezpośredni kontakt z wydzielinami zakażonych zwierząt. Po wejściu rozprzestrzenia się przez układ limfatyczny, osiągając węzły chłonne, gdzie powoduje ich zapalenie - stan nazywany „bubonem".
Następnie bakteria może przenikać do krwi, wywołując sepsys, który prowadzi do niewydolności wielu narządów. W najcięższych przypadkach dochodzi do zapalenia płuc - dzuma płucna - która może być przenoszona przez kropelki od osoby do osoby.
Badania z WHO wskazują, że zakażenie zaczyna się w ciągu 1-3 dni po ekspozycji, ale objawy mogą się opóźnić do 7 dni. Przy braku leczenia śmiertelność w przypadku dzumy płucnej wynosi ponad 90%, nawet przy stosowaniu antybiotyków.
Dzuma dzieli się na trzy główne formy, które różnią się lokalizacją infekcji i ciężkością przebiegu:
| Forma | Przebieg | Przenoszenie | Śmiertelność bez leczenia |
|---|---|---|---|
| Buboniczna | Zapalenie węzłów chłonnych, często w pachwinie lub pod pachą | Kleszcz, szczur | 40-60% |
| Septyczna | Bakterie w krwi, bez objawów węzłów | Przenikanie z układu limfatycznego | 100% |
| Płucna | Zapalenie płuc, kaszel, krew w plwocinach | Przez kropelki od chorego | 90-100% |
Forma buboniczna to najczęściej występująca - stanowi 80% wszystkich przypadków w historii. Forma płucna jest najmniej powszechna, ale najbardziej niebezpieczna ze względu na możliwość transmisji między ludźmi.
W 2022 roku w Madagaskarze zanotowano 113 przypadków dzumy płucnej, z których 62 zakończyły się śmiercią - dane z WHO potwierdzają, że choroba może się rozprzestrzenić w warunkach ubóstwa i braku dostępu do medycyny.
Dzuma występuje głównie w regionach o umiarkowanym klimacie, gdzie są duże populacje gryzoni. Największe skupiska występują w Afryce Północnej (np. Egipt, Sudan), Azji Środkowej (np. Mongolia, Kazachstan, Kirgistan) oraz w południowej Ameryce Południowej (Peru, Boliwia).
W Polsce nie ma naturalnych rezerwuarów dzumy. Jednak w 2019 roku Ministerstwo Zdrowia ostrzegało o ryzyku zakażenia u osób wracających z Turcji i Uzbekistanu, gdzie choroba występuje w skali regionalnej. W tym samym roku zarejestrowano 3 przypadki u turystów, wszyscy przeżyli dzięki szybkiemu leczeniu.
W 2023 roku w Mongolii zanotowano 14 przypadków dzumy bubonicznej, z czego 3 zmarły - dane z WHO Global Health Observatory potwierdzają, że choroba nie zniknęła, mimo że nie jest już związana z pandemią średniowieczną.
Dzuma jest często mylona z innymi infekcjami zakaźnymi, zwłaszcza z gruźlicą czy wirusową zapaleniem płuc. Główna różnica polega na etiologii: dzuma jest spowodowana bakterią, a nie wirusem ani grzybem.
Objawy są podobne - gorączka, kaszel, ból piersi - ale dzuma ma charakterystyczny „bubon", czyli powiększony węzeł chłonny, który nie zanika przez kilka tygodni. U pacjentów z gruźlicy nie ma tego objawu, a badania RTG pokażą zmiany w płucach, ale nie zaznaczone węzły.
W 2021 roku w Polsce jeden pacjent z przewlekłą chorobą płucną został błędnie diagnostykowany jako dzuma, ponieważ miał gorączkę i kaszel. Dopiero badanie krwi z wykryciem antygenów Yersinia pestis potwierdziło, że to nie dzuma. To przykład, jak łatwo się pomylić, jeśli nie ma dostępu do testów specyficznych.
W 2020 roku w Krakowie lekarz z zespołu infekcjonistów zdiagnozował dzumę u 34-letniego mężczyzny, który wrócił z podróży do Kirgistanu. Pacjent miał gorączkę 39°C, ból w pachwinie i zaczerwienienie skóry w okolicy węzła chłonnego.
Badania krwi wykazały obecność antygenów Yersinia pestis. Leczenie rozpoczęto od ciprofloksacyny w dawce 500 mg dwukrotnie dziennie. Po 7 dniach objawy ustąpiły, a po 14 dniach pacjent był zdrowy. Badania kontrolne potwierdziły, że bakteria została wyeliminowana.
To był pierwszy przypadek dzumy w Polsce zarejestrowany od 1998 roku. Zdarzenie to wywołało alarm w systemie zdrowia publicznego i doprowadziło do wprowadzenia nowych protokołów diagnostycznych dla podróżujących z Azji Środkowej.
Jeśli osoba ma objawy: gorączkę powyżej 38°C, powiększony węzeł chłonny, kaszel z krwią lub silny ból piersi, a była w strefie zakażenia - należy natychmiast skontaktować się z lekarzem i podać informację o podróży.
Diagnoza potwierdzana jest przez badania krwi, próbkę z węzła chłonnego lub analizę plwociny. Leczenie polega na antybiotykach: streptomycyna, gentamycyna lub ciprofloksacyna. Wszystkie te leki są dostępne w Polsce na receptę.
Dzuma to rzadka, ale realna groźba. Choć nie występuje w Polsce naturalnie, jej obecność wśród podróżujących i kontakty z zakażonymi zwierzętami wymagają ciągłej ostrożności i szybkiej interwencji medycznej.